Surfplank en ICT-hulpmiddelen | Eureka ADIBib

De computer, mijn surfplank bij het leren

Een hefboom, als instrument tot integratie

Vlaamse scholen krijgen gratis ‘De computer, mijn surfplank bij het leren’

Eureka Die-’s-lekti-kus vzw realiseerde dit project met de steun van Vlaams Minister van Werk, Onderwijs en Vorming, Frank Vandenbroucke.

Met een computer in de klas?

‘De computer is voor kinderen en jongeren met dyslexie of een verwante leerstoornis als een bril voor een slechtziende leerling! Spijtig genoeg moet het kind met een leerstoornis nog te vaak zonder bril in de klas zitten.’ Als leerlingen met dyslexie (lees- en spellingsproblemen) en dyspraxie (schrijfproblemen) compenserende (voorlees)software in de klas mogen gebruiken, kunnen ze hun talenten waarmaken.

Die-’s-lekti-kus vzw stelt de werkmap ‘Surfplank’ voor.

‘Surfplank’ is een bundeling van handige technieken en simpele stappenplannen om de computer te gebruiken als je ernstige problemen hebt met lezen, schrijven of spelling. Elke Vlaamse school ontving een gratis exemplaar van deze map. Op de website www.letop.be kan men de map gratis downloaden.

Waarom het project ‘Surfplank’?

Eureka Die-’s-lekti-kus vzw ijvert voor het recht op ICT-hulpmiddelen voor leerlingen met leerstoornissen. Een leerstoornis is voor het leven. De problemen waar leerlingen met leerstoornissen mee kampen zijn hardnekkig. Met een computer en aangepaste software functioneren deze leerlingen net zoals alle andere leerlingen in de klas en kunnen ze hun leerpotentieel benutten.

ICT biedt meer leerkansen en laat toe zelfstandig te studeren. Leerlingen met een leerstoornis zijn vaak creatieve, logische denkers met een groot doorzettingsvermogen. Met de juiste begeleiding en hulpmiddelen kunnen ze met minder pijn en moeite de positie in de samenleving innemen die bij hun talenten aansluit. De computer is voor deze leerlingen als het ware ‘hun surfplank’ bij het leren.
Elke school heeft computers en een ICT-budget. Nochtans staan veel leerkrachten weigerachtig tegen het gebruik van de computer in de klas. Vooral in het secundair onderwijs is er nood aan een grondige mentaliteitsverandering. Eureka Die-’s-lekti-kus vzw droomt van scholen waar het vanzelfsprekend is dat leerlingen hun ernstige lees- en schrijfbeperkingen leren compenseren met ICT. Om die droom te helpen realiseren, bezorgt de vereniging alle Vlaamse scholen een gratis map met sensibiliserende en ondersteunende werkfiches. De map ‘De computer, mijn surfplank bij het leren’ verlaagt de drempel voor leerlingen, ouders en leerkrachten die een leerling met ernstige problemen meer kansen wil bieden.

ICT, maatje in de les

Met ICT kunnen leerlingen met een leerstoornis hun vaardigheden op gebied van lezen, schrijven, rekenen, plannen of organiseren sterk verbeteren. ICT biedt deze leerlingen bovendien kansen om zelfsturend te leren en om gemotiveerd en zelfstandig te oefenen. Leerlingen zijn minder afhankelijk van de hulp van ouders of leerkrachten en voelen zich succesvoller.

Werken met ‘een tekstverwerkingsprogramma’ blijkt een positief effect te hebben op de lees- en schrijfprestaties van leerlingen. Fouten kunnen snel verbeterd worden zonder doorhalingen en zonder dat de tekst onleesbaar wordt. Teksten hoeven niet meer overgeschreven te worden om leerbaar te zijn. De leesbaarheid kan verbeterd worden door het lettertype en de lettergrootte aan te passen.

Leerlingen met een leerstoornis hebben ook vaak te kampen met structuurproblemen. Overzichtelijk, gestructureerd en planmatig werken is voor hen lastig. Een tekstverwerkingsprogramma helpt hen om leesbaar, ordelijk en meer gestructureerd te werken. Werken met kaders, onderstrepen en markeren brengt bijvoorbeeld meer structuur in een tekst. Werken en oefenen in een tabel gaat overzichtelijker. Een agenda of weekplanning op de computer helpen de leerling om beter te plannen en taken tijdig af te werken.

Hoe lang en intensief deze leerlingen ook oefenen, zij komen niet tot een geautomatiseerde, correcte spelling. Spellingcontrole helpt leerlingen met hardnekkige spellingproblemen om toch een foutloze tekst te schrijven.

ICT, als brug tussen beperking en capaciteit

Bij een aantal leerlingen met een specifieke leer-, ontwikkeling- of aandachtsstoornis als dyslexie, dyscalculie, dyspraxie, NLD of AD(H)D is de ‘handicap’ zo groot dat zij het niet redden zonder compenserende ICT-hulpmiddelen. Ze hebben ernstige en hardnekkige problemen met het leren van specifieke vaardigheden zoals lezen, schrijven, rekenen of motorische vaardigheden ten gevolge van hun (leer)stoornis. Compenserende software laat hen toe het onderwijs te volgen dat past bij hun capaciteiten.

Woordvoorspellingssoftware (de computer voorspelt welk woord je wil typen) helpt bijvoorbeeld leerlingen die moeizaam typen omwille van motorische problemen. Overhoorsoftware of mindmapsoftware helpt leerlingen bij het memoriseren en studeren. Voorleessoftware (de computer leest de tekst voor en markeert tegelijkertijd deze voorgelezen tekst) biedt een uitkomst voor leerlingen die heel moeizaam lezen.
Ze kunnen er ook zelfgeschreven teksten mee beluisteren en controleren. De aanleiding voor deze map was ondermeer de snelle evolutie van voorleessoftware en de vele mogelijkheden die deze software biedt voor leerlingen met leer- en leesstoornissen. We zagen onder andere de jonge Toon met dyslexie uit de film ‘Ik heet niet dom’ (Die-s-lekti-kus 2000) evolueren tot een zelfverzekerde student die met glans afstudeerde, zowel in een Vlaamse hogeschool als aan de Franstalige universiteit. Zonder compenserende software was deze weg wellicht niet mogelijk geweest. Toon Cox, net afgestudeerd, zegt hierover: ‘Een voorleesprogramma is als een fiets met een licht motortje. Je trapt zelf nog wel, maar het gaat gemakkelijker.

Een voorleesprogramma is als een fiets met een licht motortje
Al joggend suizen de details over de tweede schoolstrijd me door de oren. Met behulp van het computerprogramma Sprint heb ik een ingesproken versie van mijn cursus historische pedagogiek op mijn mp3-speler geladen. Zo kan ik tijdens het joggen mijn cursus herhalen.
Computer en hulpmiddelen zoals voorleestechnologie zijn een medium om te kunnen renderen in het onderwijs, maar ook er buiten. Als kind en later als tiener had ik veel problemen en enorm slechte resultaten op school. In Eureka Onderwijs, een school voor begaafde jongeren met leerstoornissen, heb ik dan toch de kans gekregen om mijn middelbaar diploma te behalen. Maar mijn problemen bleken nog niet van de baan. In het hoger onderwijs ‘Vertaler-Tolk’ waren mijn examens nog altijd een ramp. Mijn geschrift was niet te lezen en de structuur in mijn antwoorden was ver te zoeken. Een prof zei ooit dat mijn examens een “kerkhof” waren. Dit lag aan mijn motoriek, maar het werd erger naarmate ik me minder goed had voorbereid op het examen. Op het examen zelf zorgden mijn hanenpoten er ook voor dat ik veel moest tippexen en doorstrepen, waardoor er van de structuur weinig overbleef.
In het tweede jaar begon ik bij examens de computer (enkel Word) te gebruiken. Mijn resultaten waren veel beter. Ik had meer overzicht over mijn eigen antwoorden, die ik daarvóór slecht kon lezen. Mijn examens waren op tijd af en de profs konden mijn antwoorden lezen. In het derde jaar ben ik beginnen werken met voorleessoftware. Ik studeerde mijn cursussen hiermee. Ik las sneller én juister en was meer geconcentreerd. Een voorleesprogramma is als een fiets met een licht motortje. Je trapt zelf nog wel, maar het gaat gemakkelijker. Tijdens mijn studies journalistiek in het Frans heeft spraaksoftware mij enorm geholpen. De Franse stem hield me werkelijk vast in deze nieuwe taal. Niet alleen had ik meer energie over om de inhouden van de tekst te begrijpen, maar ik spijkerde ook mijn uitspraak bij. Op die manier heb ik teksten gestudeerd in het Frans, Spaans en in het Engels.
Op het examen zelf laat ik mijn eigen antwoorden nu steeds voorlezen met Sprint. Zo herlees ik mijn antwoorden “als een derde”. Ik zie en hoor fouten en inconsequenties die ik anders niet opmerk.
Het cliché dat iemand met dyslexie geen talen kan leren vind ik compleet achterhaald. Dyslectici kunnen dit even goed of even slecht als anderen. Mits wat aanpassingen en voldoende zelfvertrouwen komt dit voor elkaar. Het enige advies dat ik kan geven is: “Ga ervoor, en gebruik de middelen die er zijn!”

Wat is het project ‘Surfplank’?

Alle Vlaamse scholen (gewoon en buitengewoon) basisonderwijs en secundair onderwijs, lerarenopleidingen, leden van de Onderwijsinspectie, CLB’s en pedagogische begeleidingsdiensten ontvangen een map met een 150-tal werkfiches.
De praktische en visuele wegwijzers vergroten de kans dat ook wie niet meteen vertrouwd is met ICT toch met de programma’s aan de slag gaat. De werkfiches bieden kant en klare ‘tools’ om leerlingen en hun begeleiders uit de doelgroep vertrouwd te maken met de mogelijkheden van ICT op het vlak van compensatie van lees, spelling en structuurproblemen. Iets oudere leerlingen kunnen zelfstandig werken met de fiches.

De fiches vertrekken steeds vanuit de vraag van de zorgleerling. Ze spelen in op de vele vragen die leven bij leerkrachten, begeleiders en ouders.
Welke stappen zijn nodig om (zorg)leerlingen vlot met ‘Word’ te leren werken? Oefenen of memoriseren met behulp van de computer, hoe doe je dat? Weke mogelijkheden biedt software om een lees-, spelling en studeerhandicap te compenseren? Is er vrije software die je didactisch kan inzetten?

  • Deel 1 overloopt een aantal voorwaarden om ICT in te zetten bij de aanpak van leerproblemen op schoolniveau, klasniveau en leerlingniveau. Dit deel wordt geïllustreerd met ervaringen van leerlingen en scholen.
  • Deel 2 geeft tools en tips om met ‘Word’ sneller en effectiever te werken in de klas en bij het studeren. Hoewel bedoeld voor leerlingen met een probleem, zijn deze fiches ook handig voor al wie de basisvaardigheden ‘Word’ wil (aan)leren.
  • Deel 3 biedt stappenplannen die je voor elke leerling kan inzetten in de klas om vaardigheden als lezen, spellen en leren extra te ondersteunen.
  • Deel 4 illustreert welke extra software kan ingezet worden om lees-, spelling en studeerproblemen te compenseren. Daarbij wordt steeds de link naar de klaspraktijk gelegd. De stappenplannen beschrijven exemplarisch zowel gratis als betalende ‘compenserende’ software.
  • In deel 5 zit een overzicht van compenserende softwareprogramma’s met een keuzewijzer.

In de map zitten ook gratis demo-cd’s van de voorleessoftware
Kurzweil 3000 en Sprint. Met die cd’s kan men beide programma’s gedurende 2 maanden uitproberen.

Projectpartners

De map ‘Surfplank’ is het product van de samenwerking tussen vzw Die-‘s-lekti-kus, vzw Modem en vzw *Eureka* Onderwijs. De materialen werden ontwikkeld met steun van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Departement Onderwijs.

Eureka Die-’s-lekti-kus vzw

Eureka Die-’s-lekti-kus vervult een hefboomfunctie wat betreft de herkenning en begeleiding van leerstoornissen in het onderwijs (basisonderwijs en secundair onderwijs). De vzw wil betere kansen creëren voor leerlingen met leerstoornissen (en aanverwante specifieke aandachtsstoornissen en ontwikkelingsstoornissen) zodat zij hun competenties kunnen ontwikkelen. Dit doet ze door scholen en het brede onderwijsveld te sensibiliseren (bewustwording), te informeren (kennisvergroting) en te ondersteunen (vaardigheden vergroten) bij de aanpak van leerstoornissen en problemen bij het leren. Daarnaast wil ze ook, breed maatschappelijk, meer aandacht vragen voor de groep kinderen en jongeren met leerstoornissen.

Eureka Die-’s-lekti-kus vzw realiseerde reeds talrijke projecten in verband met leerstoornissen en problemen bij het leren.
De werkmap ‘ De computer, mijn surfplank bij het leren’
biedt een aanvulling op:

  1. het (blauwe) sensibiliserend infopakket ‘Eerste hulp bij leerstoornissen’ met de film ‘Ik heet niet dom’ (2001);
  2. de (rode) werkmap ‘Leerzorg’ (2004) met werkfiches en dvd, ontwikkeld in samenwerking met de Leuvense CLB’s;
  3. de website www.letop.be
  4. het project ‘DIGIBIB’, een digitale bibliotheek voor leerlingen met dyslexie en ernstige leesstoornissen (2007-2009).

Info: www.letop.be

Eureka Onderwijs vzw

Eureka Onderwijs vzw is een unieke school in Kessel-Lo voor begaafde leerlingen met ernstige leerstoornissen tussen 7 en 14 jaar. Dit is de enige school in Vlaanderen die onderwijs op hoog niveau aanbiedt voor deze doelgroep. Leerlingen leren er in een intensief tweejarig programma de nodige vaardigheden en technieken om assertief, zelfbewust en vaardig met hun leerstoornis om te gaan. Het efficiënt gebruik van de computer en de aangepaste software is een onderdeel van het programma. Het aanleren van de nodige strategieën gebeurt in klasverband en geïntegreerd in het vakkenpakket. Eureka Onderwijs deelde haar expertise voor dit project. Heel wat stappenplannen werden uitgeprobeerd en bijgestuurd in contact met de leerlingen en hun ouders. Eureka Onderwijs biedt ook vormingen voor ouders en leerkrachten.
Info: www.eurekaonderwijs.be

Modem vzw

MODEM is een adviescentrum dat concrete ondersteuning biedt aan personen met een handicap en hun (professionele) omgeving.
Je kan bij MODEM terecht met vragen over computeraanpassingen voor mensen met een handicap (hard- én software) en communicatiehulpmiddelen, zowel laag- als hoogtechnologisch.
Het advies is onafhankelijk, vrijblijvend, deskundig en op maat van de cliënt. In een demonstratieruimte kunnen de besproken hulpmiddelen worden bekeken en uitgeprobeerd.
MODEM kreeg van het Vlaams Fonds voor Sociale Integratie van Personen met een Handicap een erkenning als gemachtigd expert. MODEM is een initiatief van de Stichting Gouverneur Kinsbergen Gehandicaptenzorg Provincie Antwerpen vzw.
Info: www.modemadvies.be

Dirk Callebaut

Dirk Callebaut is Licentiaat Germaanse filologie, remedial teacher en docent aan het CNO, dat verbonden is aan de Universiteit van Antwerpen. Hij is expert in aanpak van dyslexie en het gebruik van compenserende software en werkt nauw samen met de mensen die het Nederlandse Masterplan dyslexie vorm gaven. Hij is auteur van talrijke artikels over dyslexie en compenserende software, die verschenen in Vlaamse en Nederlandse vaktijdschriften.